Kroner på liv og død

Dilemma

 

Kor mange kroner er tre ekstra levemånader verdt?

Behandling av føflekkreft er omstridt.  Helsedirektoraret si ekspertgruppe sa først nei til å inkludere medikamentet Ipilimumab i retningslinjene, deretter ja.  Sidan sa helsedirektøren nei, før departementet sa ja til behandling i kombinasjon med eit forskingsopplegg.

Viktig og vanskeleg sak

Den er viktig fordi den går langt i å antyde konkret kor mykje styresmaktene kan tenke seg å betale for folk si helse, og kan gje presedens for nye saker. Den er vanskeleg fordi dei ulike kriteria som skal leggast vekt på (Prioriteringsforskrifta) trekk i svært ulike retningar.

Pasientar med føflekkreft med spreiing har ei forventa levetid på seks til ni månader. Samstundes råkar sjukdommen ofte relativt unge menneske.  Det altså snakk om ein svært alvorleg diagnose, noko som skal leggast vekt på. Det andre som skal telle er om behandlinga er effektiv. Forskinga viser at medisinen kan gi mellom to til seks månader lenger å leve, men det ikkje bevist at medisinen gjer folk friske. Samstundes er biverknader og redusert livskvalitet vanleg. Til slutt skal behandlingsutgiftene vere rimelege i høve til effekten, og det er jo ein gong slik at denne medisinen er svært dyr.

Foto: onclive.comMedisinen mot føflekkreft scorer altså svært høgt på alvorlighetskriteriet, både og på effektkriteriet, og dårleg på kostnader.

Var det rett av departementet å no finansiere desse medisinene? 

Det er vanskeleg å seie, fordi vi ideelt sett bør vite kva det går ut over når vi seier ja til ny behandling.  Kvar helsekrone som blir brukt til kreftmedisiner kan sjølvsagt ikkje brukast på andre pasientgrupper, som på si side ikkje får realisert den behandlinga dei kunne trenge.

 
Foto: onclive.com

Prioriterinsprinsippa er svært generelle, og politikarane har ikkje gjeve føringar om korleis dei skal brukast. Det er til dømes ingen konkrete definisjonar om kva som er «alvorleg», kva som skal til for at noko skal kallast «effektivt», kor mykje samfunnet bør vere villig til å betale for helseforbetringar, og korleis dei tre argumenta skal vektast mot kvarandre.  Her er det behov for meir offentleg debatt.

Mange andre land har tatt legemiddelet opp i sine tilrådingar for behandling av føflekkreft. Her er det viktig å vere klar over at det er stor forskjell mellom å tilrå ei behandling og å gjennomføre den i praksis. Det hjelper ikkje å ta ei behandling inn i retningslinjene dersom det i praksis ikkje er pengar til å kjøpe medisinane.  Ei rekkje land i Sør- og AustEuropa tilrår medisinen i sine retningslinjer, utan at dette viser att i omsetjingsstatistikken.

Kva er det med denne saka som engasjerer så mange?

Kreft angår alle. Kvar tredje av oss vil få kreft før vi er 75 år, og «alle» kjenner nokon som har døydd av kreft. Dette gjer oss redde, det påverkar korleis vi tenker og det engasjerer oss. Facebook-initiativ og massiv mediedekking kan sette søkelyset på vanskelege problemstillingar og bidra til offentleg debatt.  Det er flott. Men det er svært problematisk dersom «kampanjer» med gode PR-rådgjevarar og mykje ressursar skal forrykke prioriteringane framfor meir verdige, men mindre synlege pasientgrupper. Produsenten Bristol-Myers Squibb brukte PR-byrået Gambit for å planlegge ein mediestrategi for Ipilimumab-saka. Rettferdige prioriteringar krev politikarar som har ryggrad til å stå i mot mediepress, som ikkje let seg freiste til billege politiske poeng, og klokskap og tålmod til å gjennomføre konsistente og gode prioriteringsprosessar.

Er den norske helsetenesta rettferdig i dag?

Vi ser store skilnader i praksis for kor mykje samfunnet er villig til å betale for folk si helse, avhengig av til dømes sjukdommen sin status og kor mange pasientar som får diagnosen.  Data frå reseptregisteret viser at enkelte pasientgrupper si helse gjennom dagens praksis truleg blir verdsett meir enn 100 gongar høgare enn helsa til andre.  Så store skilnader bør vi etter mitt syn ikkje ha i Noreg når det gjeld offentleg finansierte tenester. Eg meiner difor det er på tide med ein samla gjennomgang av samfunnet sin pengebruk på helsetenester – ikkje for å spare pengar, men for å få mest mogleg rettferdig fordeling mellom pasientgruppene.

Samtidig som regjeringa går inn for å bruke minst ein million kroner per leveår for pasientar med føflekkreft, står helsetenesta framfor mange uløyste oppgåver.  Det er lange ventelister for rehabilitering av narkomane.  Dette er ein tilstand som rammer unge menneske og som av Global Burden of Disease prosjektet blir karakterisert som meir alvorleg enn ubehandla AIDS.  Det er lange ventelister på kirurgi mot alvorleg overvekt, som er sosialt stigmatiserande, invalidiserande og ein risikofaktor for mange alvorlege sjukdommar.  Det er mange uløyste oppgåver innafor barne-ungdomspsykiatri, og store utfordringar i sjukeheimsmedisinen.

Desse er døme på tiltak som det i dag er for dårlege tilbod på i Noreg, og som sannsynlegvis gjev langt meir helse per krone enn behandling av føflekkreft.

Korleis kan norske helseprioringar bli meir rettferdige?  

Det er eit beinhardt press på styresmaktene for å ta i bruk nye legemiddel, både frå medisinske fagmiljø, pasientgrupper og kommersielle interesser.  Styresmaktene har behov for å ha ein viss kontroll over denne utviklinga.  Konsekvensene ved feilaktig å vente med å ta i bruk nye legemiddel (eller andre terapiformer) kan målast i form av helsetap og samfunnsmessige kostnader.  Konsekvensane ved feilaktig å forhaste seg med å ta i bruk nye behandlingsformer er det same: helsetap og samfunnsmessige kostnader. Vi bør difor ta oss tid til å gjere grundige vurderingar i forkant av viktige vedtak.

Ein høyrer ofte at det er uetisk å sette grenser for kor mykje samfunnet skal betale for helse.  Ikkje minst frå Fremskrittspartiet er dette eit tilbakevendande argument.  Dette er eg sterkt ueinig i.  Det viktigaste argumentet for betalingsgrenser er «rettferd».  Vi treng betalingsgrenser for å få ei meir rettferdig fordeling av helsepengane mellom Rettferd helsekronerpasientgrupper.

Poenget er ikkje først og fremst at det offentlege skal spare pengar.

Poenget er å fordele ressursane slik at pasientar med like alvorleg sjukdom, som kan behandlast med like effektive medisinar, får lik tilgang til helsetenester.

 

Bjarne Robberstad

Professor i helseøkonomi ved Institutt for global helse og samfunnsmedisin, UiB

 

 

 

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *